تأثیر هیپنوتیزم بر کاهش اضطراب؛ شواهد علمی و مکانیسمهای احتمالی آن
اضطراب یکی از شایعترین مشکلات روانشناختی است که میتواند با نگرانی مداوم، تنش عضلانی، افزایش برانگیختگی، اختلال خواب، افکار مزاحم و احساس تهدید همراه باشد.
«اضطراب یکی از مهمترین عوامل مشترک و زمینهساز بسیاری از مشکلات روانشناختی است.»
یعنی اضطراب را میتوان یکی از مهمترین حلقههای مشترک در بسیاری از مشکلات روانشناختی دانست؛ زیرا اضطراب مزمن میتواند بر افکار، هیجانات، خواب، رفتار و عملکرد روزمره اثر بگذارد.»
درمان اضطراب معمولاً بر اساس نوع و شدت آن شامل رواندرمانی، درمان دارویی یا ترکیبی از این روشهاست.
در سالهای اخیر، هیپنوتیزم و هیپنوتراپی نیز بهعنوان یک روش مکمل در برخی حوزههای مرتبط با اضطراب مورد مطالعه قرار گرفتهاند. شواهد پژوهشی نشان میدهد که
هیپنوتیزم میتواند در برخی شرایط به کاهش علائم اضطراب کمک کند؛ با این حال، میزان اثربخشی آن به نوع مشکل، روش اجرای هیپنوتیزم، ویژگیهای فرد و استفاده همزمان از سایر مداخلات روانشناختی بستگی دارد.
-
شواهد پژوهشی درباره اثربخشی هیپنوتیزم
یکی از مهمترین منابع، یک متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۱۹ است که ۱۵ مطالعه و ۱۷ کارآزمایی درباره هیپنوتیزم و اضطراب را بررسی کرد. در پایان دوره درمان، اندازه اثر کلی حدود 0.79 گزارش شد؛ یعنی در این مجموعه مطالعات، کاهش اضطراب در گروه هیپنوتیزم بهطور متوسط بیشتر از گروههای کنترل بود.
نکته مهمتر این بود که هیپنوتیزم زمانی که همراه با سایر مداخلات روانشناختی استفاده شده بود، در مقایسه با زمانی که بهتنهایی استفاده میشد، اثربخشی بیشتری نشان داد. این یافته از دیدگاه بالینی اهمیت زیادی دارد و از استفاده از هیپنوتیزم بهعنوان روش مکمل رواندرمانی حمایت میکند.
-
هیپنوتیزم چگونه ممکن است اضطراب را کاهش دهد؟
هیپنوتیزم را میتوان حالتی از توجه متمرکز، کاهش توجه به محرکهای محیطی و افزایش آمادگی برای تجربههای ذهنی و پیشنهادهای درمانی دانست.
در این وضعیت، فرد ممکن است راحتتر بر تنفس، احساس آرامش، تصاویر ذهنی، افکار سازنده و بازسازی تجربههای اضطرابآور تمرکز کند.
یکی از توضیحات احتمالی این است که هیپنوتیزم میتواند به کاهش برانگیختگی و افزایش احساس کنترل فرد بر واکنشهای ذهنی و جسمانی کمک کند. البته این موضوع به معنای آن نیست که تمام مکانیسمهای عصبی و روانشناختی هیپنوتیزم بهطور کامل شناخته شدهاند.
-
کاهش چرخه افکار اضطرابی
اضطراب اغلب با چرخهای از نگرانی، توجه بیش از حد به تهدید، تفسیر منفی علائم جسمانی و افزایش بیشتر اضطراب همراه میشود.
در هیپنوتراپی، درمانگر میتواند از تکنیکهایی مانند آرامسازی، تصویرسازی ذهنی، توجه متمرکز و پیشنهادهای درمانی استفاده کند تا فرد تجربه متفاوتی از افکار و احساسات خود پیدا کند.
هدف، حذف اجباری افکار نیست؛ بلکه میتواند کمک به کاهش شدت واکنش فرد نسبت به افکار اضطرابآور و افزایش توانایی او برای بازگشت به حالت آرامتر باشد.
-
نقش هیپنوتیزم در اضطراب های مرتبط با اقدامات پزشکی و دندان پزشکی
یکی از حوزههایی که شواهد درباره آن بیشتر بررسی شده، اضطراب مرتبط با اقدامات پزشکی و دندانپزشکی است.
یک مرور نظاممند و متاآنالیز در سال ۲۰۲۲، ۱۹ کارآزمایی مربوط به اضطراب و ترس دندانپزشکی را بررسی کرد. نتایج کلی امیدوارکننده بود، اما مطالعات از نظر روشهای هیپنوتیزمی و طراحی پژوهش بسیار متفاوت بودند؛ بنابراین نویسندگان بر نیاز به پژوهشهای دقیقتر تأکید کردند.
همچنین مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه آمریکا (NCCIH) اعلام کرده است که مطالعاتی درباره هیپنوتیزم برای اضطراب مرتبط با اقدامات پزشکی و دندانپزشکی نتایج امیدوارکنندهای داشتهاند، اما شواهد کلی هنوز قطعی نیستند.
-
هیپنوتیزم در بیماران مبتلا به سرطان
اضطراب در بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان، بهخصوص هنگام تشخیص، درمان یا اقدامات پزشکی، اهمیت زیادی دارد.
یک متاآنالیز شامل ۲۰ مطالعه، اثرات هیپنوتیزم بر اضطراب بیماران مبتلا به سرطان را بررسی کرد و کاهش معنادار اضطراب را هم در کوتاهمدت و هم در پیگیریهای بعدی گزارش کرد. با این حال، میزان اثر در مطالعات مختلف متفاوت بود و کیفیت و طراحی مطالعات نیز یکسان نبود.
یک مرور نظاممند دیگر نیز شامل ۱۱ مطالعه و ۱۱۸۲ بیمار، کاهش اضطراب و درد را در بسیاری از مطالعات گزارش کرد، اما به دلیل محدودیتهای روششناختی و خطر بالای سوگیری، نویسندگان نتیجه گرفتند که برای تعیین قطعی اثربخشی به کارآزماییهای تصادفیسازیشده و دقیقتر نیاز است.
-
هیپنوتیزم بهعنوان درمان مکمل
یکی از مهمترین برداشتهای علمی از مطالعات موجود این است که نباید هیپنوتیزم را جایگزین تمام درمانهای استاندارد اضطراب دانست.
بهویژه در اختلالات اضطرابی مزمن، شواهد هنوز به اندازهای قوی نیست که بتوان هیپنوتیزم را بهعنوان درمان مستقل و قطعی برای همه بیماران توصیه کرد. یک مرور علمی درباره هیپنوتیزم در اختلالات اضطرابی نیز نتیجه گرفت که شواهد برای اضطراب مزمن و برخی اختلالات اضطرابی، در مقایسه با حوزههایی مانند اضطراب اقدامات پزشکی، هنوز محدود است.
بنابراین، از نظر علمی دقیقتر است که هیپنوتراپی را در بسیاری از موارد بهعنوان مداخله مکمل در کنار رواندرمانی مبتنی بر شواهد در نظر بگیریم.
مزایای احتمالی هیپنوتیزم در مدیریت اضطراب
بر اساس مطالعات موجود، هیپنوتیزم ممکن است در برخی افراد به موارد زیر کمک کند:
- کاهش شدت علائم اضطراب
- افزایش احساس آرامش
- کاهش تنش و برانگیختگی
- افزایش تمرکز بر تجربههای آرامکننده
- کاهش اضطراب قبل و هنگام برخی اقدامات پزشکی و دندانپزشکی
- کمک به مدیریت واکنشهای هیجانی
- تقویت مهارتهای خودآرامسازی
- افزایش احساس کنترل فرد بر برخی واکنشهای اضطرابی
- افزایش اثربخشی برخی مداخلات روانشناختی هنگامی که هیپنوتیزم با آنها ترکیب میشود.
البته وجود این فواید احتمالی به این معنا نیست که همه افراد به یک اندازه پاسخ میدهند.
نکته مهم درباره «ضمیر ناخودآگاه»
پژوهشهای مدرن درباره هیپنوتیزم بیشتر بر مفاهیمی مانند توجه، پیشنهادپذیری، انتظار، ادراک، تنظیم هیجان و پردازش شناختی تمرکز دارند.
بنابراین برای بیان علمیتر میتوان گفت:
هیپنوتیزم میتواند از طریق تغییر توجه، افزایش پاسخ به پیشنهادهای درمانی و ایجاد تجربههای ذهنی متفاوت، به تنظیم واکنشهای شناختی و هیجانی فرد کمک کند.
آیا هیپنوتیزم برای همه افراد مؤثر است؟
بله. درست است که پاسخ افراد به هیپنوتیزم متفاوت است و عواملی مانند میزان پاسخپذیری هیپنوتیکی، انتظارات فرد، رابطه درمانی، نوع مشکل و تکنیک مورد استفاده میتوانند بر نتیجه تأثیر بگذارند ولی یک هیپنوتراپیست باتجربه می تواند همه افراد را تحت درمان هیپنوتیزمی قرار دهد و نتیجه مطلوب بگیرد.
همچنین نوع اضطراب اهمیت دارد. شواهد مربوط به اضطراب قبل از اقدامات پزشکی یا دندانپزشکی امیدوارکنندهتر از شواهد مربوط به برخی اختلالات اضطرابی مزمن است.
نتیجهگیری
مجموع شواهد علمی موجود نشان میدهد که هیپنوتیزم میتواند در کاهش اضطراب در برخی افراد و برخی شرایط مفید باشد. یک متاآنالیز مهم، اثر قابلتوجهی برای هیپنوتیزم در کاهش اضطراب گزارش کرده و همچنین نشان داده است که ترکیب هیپنوتیزم با سایر مداخلات روانشناختی میتواند از هیپنوتیزم بهتنهایی مؤثرتر باشد.
در عین حال، منابع معتبر پزشکی مانند NCCIH تأکید میکنند که شواهد در برخی زمینهها هنوز قطعی نیست و مطالعات بزرگتر و با کیفیت روششناختی بالاتر مورد نیاز است.
بنابراین دقیقترین جمعبندی علمی این است:
هیپنوتراپی را میتوان یک ابزار مکمل و بالقوه مؤثر برای مدیریت و کاهش اضطراب دانست؛ بهویژه در برخی موقعیتهای پزشکی و در ترکیب با مداخلات روانشناختی. اما نباید آن را درمان قطعی یا جایگزین همه روشهای استاندارد درمان اختلالات اضطرابی معرفی کرد.
نویسنده: صمد ولیزاده، روانشناس سلامت، متخصص هیپنوتیزم